(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
12.323. అధ్యాయః 323
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరంప్రతి జనకయాజ్ఞవల్క్యసంవాదానువాదః॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

యాజ్ఞవల్క్య ఉవాచ। 12-323-0x(6515)(78391)
అవ్యక్తస్థం పరం యత్తత్పృష్టస్తేఽహం నరాధిప।
పరం గుహ్యమిమం ప్రశ్నం శృణుష్వావహితో నృప॥ 12-323-1(78392)
యథార్షేణేహ విధినా చరతాఽవమతేన హ।
మయాఽఽదిత్యాదవాప్తాని యజూంషి మిథిలాధిప॥ 12-323-2(78393)
మహతా తపసా దేవస్తపిష్ణుః సేవితో మయా।
ప్రీతేన చాహం విభునా సూర్యేణోక్తస్తదాఽనఘ॥ 12-323-3(78394)
వరం వృణీష్వ విప్రర్షే యదిష్టం తే సుదుర్లభం।
తం తే దాస్యామి ప్రీతాత్మా మత్ప్రసాదో హి దుర్లభః॥ 12-323-4(78395)
తతః ప్రణంయ శిరసా మయోక్తస్తపతాంవరః।
యజూంషి నోపయుక్తాని క్షిప్రమిచ్ఛామి వేదితుం॥ 12-323-5(78396)
తతో మాం భగవానాహ వితరిష్యామి తే ద్విజ।
సరస్వతీహ వాగ్భూతా శరీరం తే ప్రవేక్ష్యతి॥ 12-323-6(78397)
తతో మామాహ భగవానాస్యం స్వం వివృతం కురు।
వివృతం చ తతో మేఽఽస్యం ప్రవిష్టా చ సరస్వతీ॥ 12-323-7(78398)
తతో విదహ్యమానోఽహం ప్రవిష్టోఽంభస్తదాఽనఘ।
అవిజ్ఞానాదమర్షాచ్చ భాస్కరస్య మహాత్మనః॥ 12-323-8(78399)
తతో విదహ్యమానం మామువాచ భగవాన్రవిః।
ముహూర్తం సహ్యతాం దాహస్తతః శీతీభవిష్యతి॥ 12-323-9(78400)
శీతీభూతం చ మాం దృష్ట్వా భగవానాహ భాస్కరః।
ప్రతిభాస్యతి తే వేదః సఖిలః సోత్తరో ద్విజ॥ 12-323-10(78401)
కృత్స్నం శతపథం చైవ ప్రణేష్యసి ద్విజర్షభ।
తస్యాంతే చాషునర్భావే బుద్ధిస్తవ భవిష్యతి॥ 12-323-11(78402)
ప్రాప్స్యసే చ యదిష్టం తత్సాంఖ్యయోగేప్సితం పదం।
ఏతావదుక్త్వా భగవానస్తమేవాభ్యవర్తత॥ 12-323-12(78403)
తతోఽనువ్యాహృతం శ్రుత్వా గతే దేవే విభావసౌ।
గృహమాగత్య సంహృష్టోఽచింతయం వై సరస్వతీం॥ 12-323-13(78404)
తతః ప్రవృత్తాఽతిశుభా స్వరవ్యంజనభూషితా।
ఓంకారమాదితః కృత్వా మమ దేవీ సరస్వతీ॥ 12-323-14(78405)
తతోఽహమర్ధ్యం విధివత్సరస్వత్యై న్యవేదయం।
పరం యత్నమవాప్యైవ నిషణ్ణస్తత్పరాయణః॥ 12-323-15(78406)
తతః శతపథం కృత్స్నం సరహస్యం ససంగ్రహం।
చక్రే సపరిశేషం చ హర్షేణ పరమేణ హ॥ 12-323-16(78407)
కృత్వా చాధ్యయనం తేషాం శిష్యాణాం శతముత్తమం।
విప్రియార్థం సశిష్యస్య మాతులస్య మహాత్మనః॥ 12-323-17(78408)
తతః సశిష్యేణ మయా సూర్యేణేవ గభస్తిభిః।
వ్యస్తో యజ్ఞో మహారాజ పితుస్తవ మహాత్మనః॥ 12-323-18(78409)
మిషతో దేవలస్యాపి తతోఽర్ధం హృతవాన్వసు।
స్వవేదదక్షిణాయార్థే విమర్దే మాతులేన హ॥ 12-323-19(78410)
సుమంతునాఽథ పైలేన తథా జైమినినా చ వై।
పిత్రా తే మునిభిశ్చైవ తతోఽహమనుమానితః॥ 12-323-20(78411)
దశ పంచ చ ప్రాప్తాని యజూంష్యర్కాన్మయాఽనఘ।
తథైవ రోమహర్షేణ పురాణమవధారితం॥ 12-323-21(78412)
బీజమేతత్పురస్కృత్య దేవీం చైవ సరస్వతీం।
సూర్యస్య చానుభావేన ప్రవృత్తోఽహం నరాధిప॥ 12-323-22(78413)
కర్తుం శతపథం చేదమపూర్వం చ కృతం మయా।
యథాభిలపితం మార్గం తథా తచ్చోపపాదితం॥ 12-323-23(78414)
శిష్యాణామఖిలం కృత్స్నమనుజ్ఞాతం ససంగ్రహం।
సర్వే చ శిష్యాః శుచయో గతాః పరమహర్షితాః॥ 12-323-24(78415)
శాఖాః పంచదశేమాస్తు విద్యా భాస్కరదర్శితా।
ప్రతిష్ఠాప్య యథాకామం వేద్యం తదనుచితయం॥ 12-323-25(78416)
కిమత్ర బ్రహ్మణ్యమృతం కించ వేద్యమనుత్తమం।
చింతయంస్తత్ర చాగత్య గంధర్వో మామపృచ్ఛత॥ 12-323-26(78417)
విశ్వావసుస్తతో రాజన్వేదాంతజ్ఞానకోవిదః।
చతుర్విశాంస్తతోఽపృచ్ఛత్ప్రశ్నాన్వేదస్య పార్థివ॥ 12-323-27(78418)
పంచవింశతిమం ప్రశ్నం పప్రచ్ఛాన్వీక్షికీం తదా।
`తథైవ పురుషవ్యాఘ్ర మిత్రం వరుణమేవ చ॥' 12-323-28(78419)
జ్ఞానం జ్ఞేయం తథా జ్ఞోఽజ్ఞః కస్తపా అతపాస్తథా।
సూర్యాతిసూర్య ఇతి చ విద్యావిద్యే తథైవ చ॥ 12-323-29(78420)
వేద్యావేద్యం తథా రాజన్నచలం చలమేవ చ।
అవ్యయం చాక్షరం క్షేంయమేతత్ప్రశ్నమనుత్తమం॥ 12-323-30(78421)
అథోక్తశ్చ మహారాజ రాజా గంధర్వసత్తమః।
పృష్టవానానుపూర్వ్యేణ ప్రశ్నమర్థవదుత్తమం॥ 12-323-31(78422)
ముహూర్తముష్యతాం తావద్యావదేనం విచింతయే।
బాఢమిత్యేవ కృత్వా స తూర్ష్ణీం గంధర్వ ఆస్థితః॥ 12-323-32(78423)
తతోఽనుచింతయమహం భూయో దేవీం సరస్వతీం।
మనసా స చ మే ప్రశ్నో దధ్నో ధృతమివోద్ధృతః॥ 12-323-33(78424)
తత్రోపనిషదం చైవ పరిశేషం చ పార్థివ।
మథ్నామి మనసా తాత దృష్ట్వా చాన్వీక్షికీం పరాం॥ 12-323-34(78425)
చతుర్థీ రాజశార్దూల విద్యైషా సాంపరాయికీ।
ఉదీరితా మయా తుభ్యం పంచవింశాఽధితిష్ఠతా॥ 12-323-35(78426)
అథోక్తస్తు మయా రాజన్రాజా విశ్వావసుస్తదా।
శ్రూయతాం యద్భవానస్మాన్ప్రశ్నం సంపృష్టవానిహ॥ 12-323-36(78427)
విశ్వావిశ్వేతి యదిదం గంధర్వేంద్రానుపృచ్ఛసి।
విశ్వావ్యక్తం పరం విద్యాద్భూతభవ్యభయంకరం॥ 12-323-37(78428)
త్రిగుణం గుణకర్తృత్వాద్విశ్వాన్యో నిష్కలస్తథా।
విశ్వావిశ్వేతి మిథునమేవమేవానుదృశ్యతే॥ 12-323-38(78429)
అవ్యక్తం ప్రకృతిః ప్రాహుః పురుషేతి చ నిర్గుణం।
తథైవ మిత్రం పురుషం వరుణం ప్రకృతిం తథా॥ 12-323-39(78430)
జ్ఞానం తు ప్రకృతిం ప్రాహుర్జ్ఞేయం పురుషమేవ చ।
అజ్ఞమవ్యక్తమిత్యుక్తం జ్ఞస్తు నిష్కల ఉచ్యతే॥ 12-323-40(78431)
కస్తపా అతపాః ప్రోక్తః కోసౌ పురుష ఉచ్యతే।
తపాస్తు ప్రకృతిం ప్రాహురతపా నిష్కలః స్మృతః॥ 12-323-41(78432)
`సూర్యమవ్యక్తమిత్యుక్తమతిసూర్యస్తు నిష్కలః।
అవిద్యా ప్రోక్తమవ్యక్తం విద్యా పురుష ఉచ్యతే॥' 12-323-42(78433)
తథైవావేద్యమవ్యక్తం వేద్యః పురుష ఉచ్యతే।
చలాచలమితి ప్రోక్తం త్వయా తదపి మే శృణు॥ 12-323-43(78434)
చలాం తు ప్రకృతిం ప్రాహుః కారణం క్షేపసర్గయోః।
అక్షేపసర్గయోః కర్తా నిశ్చలః పురుషః స్మృతః॥ 12-323-44(78435)
అజ్ఞావుభౌ ధ్రువౌ చైవ అక్షయౌ చాప్యుభావపి॥ 12-323-45(78436)
అజౌ నిత్యావుభౌ ప్రాహురధ్యాత్మగతినిశ్చయాః।
అక్షయత్వాత్ప్రజననే అజమత్రాహురవ్యయం।
అక్షయం పురుషం ప్రాహుః క్షయో హ్యస్య న విద్యతే॥ 12-323-46(78437)
గుణక్షయత్వాత్ప్రకృతిః కర్తృత్వాదక్షయం బుధాః।
ఏషా తేఽన్వీక్షికీ విద్యా చతుర్థీ సాంపరాయికీ॥ 12-323-47(78438)
విద్యోపేతం ధనం కృత్వా కర్మణా నిత్యకర్మణి।
ఏకాంతదర్శనా వేదాః సర్వే విశ్వావసో స్మృతాః॥ 12-323-48(78439)
జాయంతే చ ంరియంతే చ యస్మిన్నేతే యతశ్చ్యుతాః।
వేదార్థం యే న జానీతే వేద్యం గంధర్వసత్తమ॥ 12-323-49(78440)
సాంగోపాంగానపి యది పంచ వేదానధీయతే।
వేదవేద్యం న జానీతే వేదభారవహో హి సః॥ 12-323-50(78441)
యో ఘృతార్థీ ఖరాక్షీరం మథేద్గంధర్వసత్తమ।
విష్ఠాం తత్రానుపశ్యేత న మణ్·డం న చ వై ఘృతం॥ 12-323-51(78442)
తథా వేద్యమవేద్యం చ వేదవిద్యో న విందతి।
స కేవలం మూఢమతిర్వేదభారవహః స్మృతః॥ 12-323-52(78443)
ద్రష్టవ్యౌ నిత్యమేవైతౌ తత్పరేణాంతరాత్మనా।
యథాఽస్య జన్మనిధనే న భవేతాం పునః పునః॥ 12-323-53(78444)
అజస్రం జన్మనిధనం చింతయిత్వా త్రయీమిమాం।
పరిత్యజ్య క్షయమిహ అక్షయం ధర్మమాస్థితః॥ 12-323-54(78445)
యదాఽనుపశ్యతేఽత్యంతమహన్యహని కాశ్యప।
తదా స కేవలీభూతః షఙ్వింశమనుపశ్యతి॥ 12-323-55(78446)
అన్యశ్చ శాశ్వతో వ్యక్తస్తథాఽన్యః పంచవింశకః।
తత్స్థం సమనుపశ్యంతి తమేకమితి సాధవః॥ 12-323-56(78447)
తేనైతం నాభినందంతి పంచవింసకమచ్యుతం।
జన్మమృత్యుభయాద్యోగాః సాఖ్యాశ్చ పరమైషిణః॥ 12-323-57(78448)
విశ్వావసురువాచ। 12-323-58x(6516)
పంచవింశం యదేతత్తే ప్రోక్తం బ్రాహ్మణసత్తమ।
తదహం న తథా వేద్మి తద్భవాన్వక్తుమర్హతి॥ 12-323-58(78449)
జైగీషవ్యస్యాసితస్య దేవలస్య మయా శ్రుతం।
పరాశరస్య విప్రర్షేర్వార్షగణ్యస్య ధీమతః॥ 12-323-59(78450)
భిక్షోః పంచశిఖస్యాస్య కపిలస్య శుకస్య చ।
గౌతమస్యాష్టింషేణస్య గర్గస్య చ మహాత్మనః॥ 12-323-60(78451)
నారదస్యాసురేశ్చైవ పులస్త్యస్య చ ధీమతః।
సనత్కుమారస్య తతః శుక్రస్య చ మహాత్మనః॥ 12-323-61(78452)
కశ్యపస్య పితుశ్చైవ పూర్వమేవ మయా శ్రుతం।
తదనంతరం చ రుద్రస్య విశ్వరూపస్య ధీమతః॥ 12-323-62(78453)
దైవతేభ్యః పితృభ్యశ్చ దైతేయేభ్యస్తతస్తతః।
ప్రాప్తమేతన్మయా కృత్స్నం వేద్యం నిత్యం వదంత్యుత॥ 12-323-63(78454)
తస్మాత్తద్వై భవద్బుద్ధ్యా శ్రోతుమిచ్ఛామి బ్రాహ్మణ।
భవాన్ప్రబర్హః శాస్త్రాణాం ప్రగల్భశ్చాతిబుద్ధిమాన్॥ 12-323-64(78455)
న తవావిదితం కించిద్భవాఞ్శ్రుతినిధిః స్మృతః।
కథ్యసే దేవలోకే చ పితృలోకే చ బ్రాహ్మణ॥ 12-323-65(78456)
బ్రహ్మలోకగతాశ్చైవ కథయంతి మహర్షయః।
పతిశ్చ తపతాం శశ్వదాదిత్యస్తవ భాషితా॥ 12-323-66(78457)
సాంఖ్యజ్ఞానం త్వయా బ్రహ్మన్నవాప్తం కృత్స్నమేవ చ।
తథైవ యోగశాస్త్రం చ యాజ్ఞవల్క్య విశేషతః॥ 12-323-67(78458)
నిఃసందిగ్ధం ప్రబుద్ధస్త్వం బుధ్యమానశ్చరాచరం।
శ్రోతుమిచ్ఛామి తజ్జ్ఞానం ఘృతం మండమయం యథా॥ 12-323-68(78459)
యాజ్ఞవల్క్య ఉవాచ। 12-323-69x(6517)
కృత్స్నధారిణమేవ త్వాం మన్యే గంధర్వసత్తమ।
జిజ్ఞాసమే చ మాం రాజంస్తన్నిబోధ యథాశ్రుతం॥ 12-323-69(78460)
బుధ్యమానో హి ప్రకృతిం బుధ్యతే పంచవింశకః।
న తు బుధ్యతి గంధర్వప్రకృతిః పంచవింశకం॥ 12-323-70(78461)
అనేన ప్రతిబోధేన ప్రధానం ప్రవదంతి తత్।
సాంఖ్యయోగార్థతత్త్వజ్ఞా యథ్నాశ్రుతినిదర్శనాత్॥ 12-323-71(78462)
పశ్యంస్తథైవ చాపశ్యన్పశ్యత్యన్యః సదాఽనఘ।
షఙ్వింశం పంచవింశం చ చతుర్విశం చ పశ్యతి॥ 12-323-72(78463)
న తు పశ్యతి పశ్యంస్తు యశ్చైనమనుపశ్యతి।
పంచవింశోఽభిమన్యేత నాన్యోఽస్తి పరతో మమ॥ 12-323-73(78464)
న చతుర్విశకో గ్రాహ్యో మనుజైర్జ్ఞానదర్శిభిః।
మత్స్యో వోదకమన్వేతి ప్రవర్తేత ప్రవర్తనాత్॥ 12-323-74(78465)
యథైవ బుధ్యతే మత్స్యస్తథైషోఽప్యనుబుధ్యతే।
స స్నేహాత్సహవాసాచ్చ సాభిమానాచ్చ నిత్యశః॥ 12-323-75(78466)
స నిమజ్జతి కాలస్య యదైకత్వం న బుధ్యతే।
ఉన్మజ్జతి హి కాలస్య సమత్వేనాభిసంవృతః॥ 12-323-76(78467)
యదా తు మన్యతేఽన్యోఽహమన్య ఏష ఇతి ద్వజిః।
తదా స కేవలీభూతః షఙ్వింశమనుపశ్యతి॥ 12-323-77(78468)
అన్యశ్చ రాజన్పరమస్తథాఽన్యః పంచవింశకః।
తత్స్థత్వాదనుపశ్యంతి ఏక ఏవేతి సాధవః॥ 12-323-78(78469)
తేనైతన్నాభినందంతి పంచవింశకమచ్యుతం।
జన్మమృత్యుభయాద్భీతా యోగాః సాంఖ్యాశ్చ కాశ్యప।
షఙ్వింశమనుపశ్యంతః శుచయస్తత్పరాయణాః॥ 12-323-79(78470)
యదా స కేవలీభూతః షఙ్వింశమనుపశ్యతి।
తదా స సర్వవిద్విద్వాన్న పునర్జన్మ విందతి॥ 12-323-80(78471)
ఏవమప్రతిబుద్ధశ్చ బుధ్యమానశ్చ తేఽనఘ।
బుద్ధిశ్చోక్తా యథాతత్త్వం మయా శ్రుతినిదర్శనాత్॥ 12-323-81(78472)
పశ్యాపశ్యం యో న పశ్యేత్క్షేంయం తత్వం చ కాశ్యప।
కేవలాకేవలం చాన్యత్పంచవింశం పరం చ యత్॥ 12-323-82(78473)
విశ్వావసురువాచ। 12-323-83x(6518)
తథ్యం శుభం చైతదుక్తం త్వయా విభో।
సంయక్క్షేంయం దైవతాద్యం యథావత్।
స్వస్త్యక్షయం భవతశ్చాస్తు నిత్యం
బుద్ధ్యా సదా బుద్ధియుక్తం నమస్యే॥ 12-323-83(78474)
యాజ్ఞవల్క్య ఉవాచ। 12-323-84x(6519)
ఏవముక్త్వా సంప్రయాతో దివం స
విభ్రాజన్వై శ్రీమతా దర్శనేన।
దృష్టశ్చ తుష్ట్యా పరయాఽభినంద్య
ప్రదక్షిణం మమ కృత్వా మహాత్మా॥ 12-323-84(78475)
బ్రహ్మాదీనాం ఖేచరాణాం క్షితౌ చ
యే చాధస్తాత్సంవసంతే నరేంద్ర।
తత్రైవ తద్దర్శనం దర్శయన్వై
సంయక్క్షేంయం యే పథం సంశ్రితా వై॥ 12-323-85(78476)
సాంఖ్యాః సర్వే సాంఖ్యధర్మే రతాశ్చ
తద్వద్యోగా యోగధర్మే రతాశ్చ।
యే చాప్యన్యే మోక్షకామా మనుష్యా
స్తేషామేతద్దర్శనం జ్ఞానదృష్టం॥ 12-323-86(78477)
జ్ఞానాన్మోక్షో జాయతే రాజసింహ
నాస్త్యజ్ఞానాదేవమాహుర్నరేంద్ర।
తస్మాజ్జ్ఞానం తత్త్వతోఽంతేషితవ్యం
యేనాత్మానం మోక్షయేజ్జన్మమృత్యోః॥ 12-323-87(78478)
ప్రాప్య జ్ఞానం బ్రాహ్మణాత్క్షత్రియాద్వా
వైశ్యాచ్ఛ్రద్రాదపి నీచాదభీక్ష్ణం।
శ్రద్ధాతవ్యం శ్రద్దధానేన నిత్యం
న శ్రద్ధినం జన్మమృత్యూ విశేతాం॥ 12-323-88(78479)
సర్వే వర్ణా బ్రాహ్మణా బ్రహ్మజాశ్చ
సర్వే నిత్యం వ్యాహరంతే చ బ్రహ్మ।
` యేనాత్మానం మోక్షయేజ్జన్మమృత్యో
స్తత్త్వం శాస్త్రం బ్రహ్మబుద్ధ్యా బ్రవీమి।'
తత్త్వం శాస్త్రం బ్రహ్మబుద్ధ్యా బ్రవీమి
సర్వం విశ్వం బ్రహ్మ చైతత్సమస్తం॥ 12-323-89(78480)
బ్రహ్మాస్యతో బ్రాహ్మణాః సంప్రసూతా
బాహుభ్యాం వై క్షత్రియాః సంప్రసూతాః।
నాభ్యాం వైశ్యాః పాదతశ్చాపి శూద్రాః
సర్వే వర్ణా నాన్యథా వేదితవ్యాః॥ 12-323-90(78481)
అజ్ఞానతః కర్మయోనిం భజంతే
తాంతాం రాజంస్తే యథా యాంత్యభావం।
తథా వర్ణా జ్ఞానహీనాః పతంతే
ఘోరాదజ్ఞానాత్ప్రాకృతం యోనిజాలం॥ 12-323-91(78482)
తస్మాజ్జ్ఞానం సర్వతో మార్గితవ్యం
సర్వత్రస్థం చైతదుక్తం మయా తే।
తత్స్థో బ్రహ్మా తస్థివాంశ్చాపరో య
స్తస్మై నిత్యం మోక్షమాహుర్నరేంద్ర॥ 12-323-92(78483)
యత్తే పృష్టం తన్మయా చోపదిష్టం
యాథాతథ్యం తద్విశోకో భజస్వ।
రాజన్గచ్ఛస్వైతదర్థస్య పారం
సంయక్ప్రోక్తం స్వస్తి తే త్వస్తు నిత్యం॥ 12-323-93(78484)
భీష్మ ఉవాచ। 12-323-94x(6520)
స ఏవమనుశిష్టస్తు యాజ్ఞవల్క్యేన ధీమతా।
ప్రీతిమానభవద్రాజా మిథిలాధిపతిస్తదా॥ 12-323-94(78485)
గతే మునివరే తస్మిన్కృతే చాపి ప్రదక్షిణం।
దైవరాతిర్నరపతిరాసీనస్తత్ర మోక్షవిత్॥ 12-323-95(78486)
గోకోటిం స్పర్శయామాస హిరణ్యస్య తథైవ చ।
రత్నాంజలిమథైకైకం బ్రాహ్మణేభ్యో దదౌ తదా॥ 12-323-96(78487)
వేదహరాజ్యం చ తదా ప్రతిష్ఠాప్య సుతస్య వై।
యతిధర్మముపాస్యంశ్చాప్యవసన్మిథిలాధిపః॥ 12-323-97(78488)
సాంఖ్యజ్ఞానమధీయానో యోగశాస్త్రం చ కృత్స్నశః।
ధర్మాధర్మం చ రాజేంద్ర ప్రాకృతం పరిగర్హయన్॥ 12-323-98(78489)
అనంత ఇతి కృత్వా స నిత్యం కేవలమేవ చ।
ధర్మాధర్మౌ పుణ్యపాపే సత్యాసత్యే తథైవ చ॥ 12-323-99(78490)
జన్మమృత్యూ చ రాజేంద్ర ప్రాకృతం తదచింతయత్।
బ్రహ్మావ్యక్తస్య కర్మేదమితి నిత్యం నరాధిప॥ 12-323-100(78491)
పశ్యంతి యోగాః సాంఖ్యాశ్చ స్వశాస్త్రకృతలక్షణాః।
ఇష్టానిష్టవిముక్తం హి తస్థౌ బ్రహ్మ పరాత్పరం॥ 12-323-101(78492)
నిత్యం తదాహుర్విద్వాంసః శుచి తస్మాచ్ఛుచిర్భవ।
దీయతే యచ్చ లభతే దత్తం యచ్చానుమన్యతే॥ 12-323-102(78493)
`అవ్యక్తేనేతి తచ్చింత్యమన్యథా మా విచంతయ।'
దదాతి చ నరశ్రేష్ఠ ప్రతిగృహ్ణాతి యచ్చ హ।
దదాత్యవ్యక్త ఇత్యేతత్ప్రతిగృహ్ణాతి యచ్చ వై॥ 12-323-103(78494)
ఆత్మా హ్యేవాత్మనో హ్యేకః కోఽన్యస్తస్మాత్పరో భవేత్।
ఏవం మన్యస్వ సతతమన్యథా మా విచింతయ॥ 12-323-104(78495)
యస్యావ్యక్తం న విదితం సగుణం నిర్గుణం పునః।
తేన తీర్థాని యజ్ఞాశ్చ సేవితవ్యా విపశ్చితా॥ 12-323-105(78496)
న స్వాధ్యాయైస్తపోభిర్వా యజ్ఞైర్వా కురునందన।
లభతేఽవ్యక్తికం స్థానం జ్ఞాత్వాఽవ్యక్తం మహీయతే॥ 12-323-106(78497)
తథైవ మహతః స్థానమాహంకారికమేవ చ।
అహంకారాత్పరం చాపి స్థానాని సమవాప్నుయాత్॥ 12-323-107(78498)
యే త్వవ్యక్తాత్పరం నిత్యం జానతే శాస్త్రతత్పరాః।
జన్మమృత్యువిముక్తం చ విముక్తం సదసచ్చ యత్॥ 12-323-108(78499)
ఏతన్మయాఽఽప్తం జనకాత్పురస్తా
త్తేనాపి చాప్తం నృప యాజ్ఞవల్క్యాత్।
జ్ఞాతం విశిష్టం న తథా హి యజ్ఞా
జ్ఞానేన దుర్గం తరతే న యజ్ఞైః॥ 12-323-109(78500)
దుర్గం జన్మ నిధనం చాపి రాజ
న్న భౌతికం జ్ఞానవిదో వదంతి।
యజ్ఞైస్తపోభిర్నియమైర్వ్రతైశ్చ
దివం సమాసాద్య పతంతి భూమౌ॥ 12-323-110(78501)
తస్మాదుపాసస్వ పరం మహచ్ఛుచి
శివం విమోక్షం విమలం పవిత్రం।
క్షేత్రం జ్ఞాత్వా పార్థివ జ్ఞానయజ్ఞ
ముపాస్య వై తత్త్వమృషిర్భవిష్యసి॥ 12-323-111(78502)
యుదుపనిషదముపాకరోత్తథాఽసౌ
జనకనృపస్య పురా హి యాజ్ఞవల్క్యః।
యదుపగణితశాశ్వతావ్యయం త
చ్ఛుభమమృతత్వమశోకమర్చ్ఛతి॥ ॥ 12-323-112(78503)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శాంతిపర్వణి మోక్షధర్మపర్వణి త్రయోవింశత్యధికత్రిశతతమోఽధ్యాయః॥ 323॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-323-2 చరతావనతేన హేతి ఝ. ధ. పాఠః॥ 12-323-3 దేవః సవితా తోషితో మయేతి ధ. పాఠః॥ 12-323-7 మేఽఽస్యం మమాస్యం। సంధిరార్షః॥ 12-323-8 మాతులస్య మహాత్మన ఇతి ట. డ. ధ. పాఠః॥ 12-323-9 ప్రతిష్ఠాస్యతి తే వేద ఇతి ఝ. ధ. పాఠః। శీతీభవిష్యతిత్వద్దేహ ఇతి శేషః॥ 12-323-10 పరశాఖీయం స్వశాఖాయామపేక్షావశాత్ పఠ్యతే తత్ఖిలమిత్యుచ్యతే। సోత్తరః సోపనిషత్కః॥ 12-323-11 అపునర్భావే మోక్షే॥ 12-323-16 చక్రే కర్మకర్తరి ప్రయోగఃష। స్వయమేవావిరభూదిత్యర్థః॥ 12-323-17 మాతులస్య వైశంపాయనస్య॥ 12-323-19 తతోర్ధ్యం కృతవానహమితి ట. డ. థ. పాఠః। దేవలస్య మాతులపక్షీయస్య మిషతః పశ్యతః పురస్తాత్। అర్థే అర్థనిమిత్తం మాతులాదిభిః సహ విమర్దే సతి సమం విభజ్య గ్రాహ్యమితి నిర్బంధే సతి దేవలసంమత్యాహం దక్షిణాయా అర్ధం హృతవాన్ స్వీకృతవానిత్యర్థః। దక్షిణాయార్థే ఇతి సంధిరార్షః॥ 12-323-23 కర్తుం ప్రకటీకర్తుం॥ 12-323-26 బ్రహ్మణ్యం బ్రాహ్మణజాతేహింతం॥ 12-323-28 విశ్వావిశ్వం తథాశ్వాశ్వం మిత్రం వరుణమేవ చేతి ఝ. పాఠః॥ 12-323-29 సూర్యాతిసూర్యమితి చేతి ట. థ. పాఠః॥ 12-323-37 విశ్వమవ్యక్తమిత్యుక్తమవిశ్వో నిష్కలస్తథేతి ట. డ. థ. పాఠః॥ 12-323-38 అశ్వశ్చాశ్వా చ మిథునమితి ఝ. పాఠః॥ 12-323-40 అజ్ఞశ్చ జ్ఞశ్చ పురుషస్తస్మాన్నిష్కల ఇతి ధ. పాఠః॥ 12-323-48 విద్యాపేతం ధనం కృత్వేతి ట. థ. పాఠః। విద్యోపేతం మనః కృత్వేతి డ. పాఠః। విద్యామేతాం ధనం కృత్వేతి ధ. పాఠః॥ 12-323-56 తస్మాద్ద్వావనుపశ్యేతితి ధ. పాఠః। తస్య ద్వావనుపశ్యేతామితి ఝ. పాఠః॥ 12-323-69 కుత్స్నహారిణమేవ త్వామితి ట. డ. థ. పాఠః॥ 12-323-70 అబుధ్యమానః ప్రకృతిమితి డ. పాఠః॥ 12-323-96 త్పర్శయామాస దదౌ॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.